تغذیه علمی دام، به‌عنوان یکی از ستون‌های اصلی دامپروری، نقش محوری در تضمین سلامت، ارتقای بهره‌ وری و بهینه‌سازی عملکرد تولیدی و تولیدمثلی دام‌ها ایفا می‌کند. این علم، که ترکیبی از دانش زیست‌شناسی، شیمی و تغذیه است، با هدف تأمین نیازهای تغذیه‌ای گونه‌های مختلف دامی به شکلی متعادل و کارآمد، به بهبود عملکرد دام‌ها، کاهش هزینه‌های تولید و افزایش پایداری صنعت دامپروری کمک می‌کند. در این راستا، آموزش اصول علمی تغذیه و جیره‌نویسی دام در دانشگاه‌ها و مؤسسات آموزشی کشور، به‌ویژه در رشته‌های علوم دامی و دامپزشکی یکی از پایه‌های اصلی تربیت متخصصان این حوزه شناخته می‌شود

پیش گفتار    15
فصل اول:  فیزیولوژی و میکروبیولوژی دستگاه گوارش دامهای مزرعه ای    17
آناتومی دستگاه گوارش نشخوارکنندگان    17
رشد و توسعه دستگاه گوارش نشخوارکنندگان    21
فیزیولوژی گوارش در نشخوارکنندگان    23
تخمیر در شکمبه    23
هضم و متابولیسم مواد مغذی در نشخوارکنندگان    27
متابولیسم کربوهیدرات‌ها    27
تخمیر کربوهیدرات‌های ساختاری    27
تخمیر کربوهیدرات‌های غیرساختاری    28
تخمیر کربوهیدرات‌ها و تولید متان در شکمبه    30
جذب و متابولیسم اسیدهای چرب فرار در نشخوارکنندگان    31
عوارض مرتبط با تخمیر نامطلوب    34
متابولیسم پروتئین و نیتروژن در نشخوارکنندگان    35
جذب اسیدهای آمینه و پپتیدها در نشخوارکنندگان    36
متابولیسم چربی‌ها در نشخوارکنندگان    38
متابولیسم ویتامین‌ها و مواد معدنی در نشخوارکنندگان    40
آناتومی دستگاه گوارش اسب    41
هضم و متابولیسم مواد مغذی در اسب    43
کربوهیدرات‌ها    43
پروتئین‌ها و اسیدهای آمینه    44
چربی‌ها    44
مواد معدنی و ویتامین‌ها    45
فصل دوم: شناخت مواد مغذی و استانداردهای تغذیه‌ای    47
مصرف ماده خشک    49
وزن بدن    50
تولید شیر    50
کیفیت جیره    51
مرحله شیرواری    51
مرحله آبستنی    52
مدل‌ های برآورد مصرف ماده خشک    52
سیستم ARC    52
سیستم NRC    53
تلیسه‌ ها و گوساله‌ های در حال رشد    58
انرژی    61
روش TDN    62
روش انرژی کل (GE)    62
روش انرژی قابل هضم (DE)    63
روش انرژی قابل متابولیسم(ME)    63
روش انرژی خالص (NE)    63
منابع تولید انرژی    64
برخی مفاهیم مرتبط با انرژی در جیره نویسی دام    67
انواع کربوهیدرات‌های جیره نشخوارکنندگان بر اساس استاندارد NASEM (2021)    67
برخی تعاریف مربوط به فیبر در تغذیه گاو شیری    69
نسبت ADF به NDF    69
فیبر نامحلول در شوینده خنثی غیرقابل‌هضم (indigestible NDF; iNDF) و فیبر نامحلول در شوینده خنثی غیر قابل تجزیه (undigestible NDF; uNDF)    72
پروتئین در تغذیه نشخوارکنندگان    74
پروتئین خام (CP)    74
پروتئین حقیقی (TRUE PROTEIN)    75
پروتئین قابل هضم (Digestible Protein)    75
سیستم RDP/RUP    75
پروتئین قابل متابولیسم (Metabolizable Protein – MP)    76
سیستم پروتئین ایده‌آل    77
سیستم FIM    77
سیستم کربوهیدرات و پروتئین خالص کرنل (CNCPS)    77
مدل NASEM (2021)    78
مواد معدنی و ویتامین‌ها    79
مواد معدنی    79
اختلاف (و یا تعادل) کاتیون- آنیون جیره (DCAD)    88
استفاده از مواد معدنی در تنش گرمائی    93
ویتامینها    94
ویتامین‌های محلول در چربی    95
ویتامین‌های محلول در آب    96
پایداری ویتامین‌ها و تأثیرات انبارداری    97
نیازهای خاص در شرایط مختلف    98
آب    98
کیفیت آب در تغذیه دام    100
فصل سوم: مواد خوراکی مورد استفاده در تغذیه دام    103
علوفه‌های خشک با پروتئین بالا    103
یونجه    104
شبدرها    105
علوفه های خشک با پروتئین کم    106
‌‌گرامینه ها    107
کاهها    107
کاه‌ غلات    108
کاه حبوبات    108
غنیسازی کاه    109
علوفه‌های تر    110
سیلاژ ذرت    111
سیلاژ سورگوم    113
چغندر علوفه‌ای    115
قصیل جو و گندم    116
علوفه کشت مخلوط    118
منابع فیبر غیرعلوفه‌ای    119
کیفیت علوفه    122
عوامل ضد کیفیت در علوفه ها    125
انبارداری علوفه    128
خوراکها و مواد کنسانترهای    130
مکمل‌های انرژی    130
دانه غلات    130
فرآوری دانه غلات    131
مکملهای پروتئینی    141
مکمل های پروتئین گیاهی    142
دانه های روغنی    142
کنجاله دانه‌های روغنی    142
کنجاله سویا    143
کنجاله تخم پنبه    144
کنجاله کلزا (کانولا)    145
پودر گلوتن ذرت    146
فرآوری دانه های روغنی    147
مکمل‌های پروتئینی حیوانی    148
منابع نیتروژن غیرپروتئینی (NPN)    149
افزودنیهای خوراکی    151
فصل چهارم: روش‌ های تنظیم جیره دام    155
روش پیرسون و مربع پیرسون    156
مراحل روش پیرسون    156
روش پیرسون ساده (Pearson’s Square)    157
پیرسون مضاعف    160
مراحل روش پیرسون مضاعف    161
روش معادلات جبری    164
روش ماتریس    168
روش آزمون و خطا    173
جیره‌نویسی با نرم‌افزارهای رایانه‌ای    176
فصل پنجم: تغذیه و جیره نویسی گاو شیری، گوساله، تلیسه و گاو پرواری    181
جیره نویسی بر اساس مراحل فیزیولوژیك بدن گاو شیری    194
1- منحنی تولید شیر    195
2- منحنی چربی و پروتئین شیر    196
3- منحنی مصرف خوراک    197
4- منحنی تغییرات وزن    198
تغذیه و جیره نویسی گوساله‌ ها و تلیسه‌ های جایگزین    234
تغذیه گوساله    235
مرحله اول یا مرحله خورانیدن شیر یا جایگزین شیر    236
مرحله دوم (مرحله انتقالی)    239
مرحله سوم نشخوارکنندگی    241
تغذیه تلیسه‌ها    243
جیره نویسی گوساله پرواری    248
فصل ششم: تغذیه و جیره نویسی گوسفند و بز داشتی و پرواری    257
تغذیه و جیره نویسی گله‌های داشتی    258
تغذیه میش‌ های خشک    260
تغذیه قبل از جفت گیری    262
تغذیه دام های آبستن    264
تغذیه میش و بزهای شیرده    270
تغذیه حیوانات شیرخوار    272
تغذیه قوچ و بز نرگله    279
تغذیه بره و بزغاله‌های پرواری    282
فصل هفتم: تغذیه و جیره نویسی اسب    293
احتیاجات مواد مغذی اسب    293
انرژی    294
احتیاجات انرژی نگهداری    298
احتیاجات انرژی کار    300
احتیاجات انرژی تولید مثل    301
احتیاجات انرژی شیردهی    303
احتیاجات انرژی رشد    304
پروتئین    306
احتیاجات پروتئین نگهداری    308
احتیاجات پروتئین کار    309
احتیاجات پروتئین آبستنی    310
احتیاجات پروتئین شیردهی    312
احتیاجات پروتئین رشد    313
ویتامین‌ها    314
مواد معدنی    317
جیره نویسی اسب    319
تغذیۀ مادیان آبستن    322
تغذیه مادیان‌های شیرده    324
تغذیه اسب‌ های جوان    327
تغذیه کره‌ها    330
شیرگیری    332
تغذیۀ کره‌های یک ساله    332
تغذیه نریان    334
تغذیۀ اسب‌های سرعتی    335
تغذیۀ اسب‌های استقامتی    337
تغذیۀ اسب‌های نمایشی    338
فصل هشتم: بیماری‌های مرتبط با جیره‌نویسی نامناسب در دام‌ های مزرعه‌ای    341
گاو شیری و پرواری    341
اسیدوز    341
لنگش و نقش تغذیه در بروز و پیشگیری از آن    343
بیماری كتوز و كبد چرب    345
افزایش آمونیاك خون    347
تب شیر    349
نفخ شکمبهای گاوهای پرواری    350
اسهال تغذیهای گوساله های شیرخوار    351
بیماریهای مرتبط با تغذیه نامناسب گوسفند و بز    353
اسیدوز شکمبه‌ای    353
مسمومیت آبستنی    354
نفخ شکمبه ای    356
آنتروتوکسمی    358
کزاز علفی یا تتانی    359
هیپوکلسیمی (Hypocalcemia)    361
بیماری‌های مرتبط با تغذیه نامناسب اسب    362
کولیک یا شکم درد    362
لامینیت (Laminitis)    363
اسیدوز روده بزرگ (Hindgut Acidosis)    365
میوپاتی تغذیه‌ای    367
سندرم متابولیک اسب (Equine Metabolic Syndrome; EMS)    368
بیماری ارتوپدیک توسعه‌ای (Developmental Orthopedic Disease; DOD)    369
عدم تعادل مصرف مواد معدنی و ویتامین ها    370
اسهال تغذیه‌ای کره‌ها (Foal Diarrhea of Nutritional Origin)    372
اختلالات الکترولیتی    373
مسمومیت های تغذیه ای    374
فصل نهم: کار با نرم افزارهای جیره‌نویسی (راهنمای نرم افزار جیره‌نویسی گاو شیری 2021، NASEM)    377
راهنمای استفاده از نرم افزار جیره نویسی گاو شیری NASEM 2021    380
بخش‌ های مختلف نرم افزار    382
ورودی‌ها: Input    382
زبانه جیره Ration    392
زبانه گزارشات (Reports)    394
ضمائم    407
ضمیمه 1: راهنمای محدودیت های استفاده از خوراک ها در تغذیه دام    407
ضمیمه 2: جداول احتیاجات مواد مغذی گاو    408
ضمیمه 3: جداول احتیاجات مواد مغذی گوسفند و بز  (2007، NRC)    410
ضمیمه4: جداول احتیاجات مواد مغذی اسب  (2007، NRC)    415
منابع مورد استفاده    417