مدیر گروه کشاورزی جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی: آثار دانشجویی باید به نیازهای واقعی علمی پاسخ دهند
به گزارش روابط عمومی سازمان ترویج مطالعه و نشر جهاد دانشگاهی، علیرضا هادی‌پور در گفت‌وگو با این سازمان، ضمن تشریح معیارهای ارزیابی آثار دانشجویی، به بررسی وضعیت کیفی آثار، تغییر رویکردهای علمی دانشجویان، نقش جشنواره کتاب سال دانشجویی و راهکارهای افزایش مشارکت و ارتقای فرایند داوری پرداخت.
اصالت علمی، دقت و کاربردپذیری؛ معیارهای اصلی ارزیابی آثار
هادی‌پور درباره مهمترین معیارهای داوری آثار دانشجویی اظهار کرد:» در داوری یک اثر دانشجویی، من ابتدا به این پرسش پاسخ می‌دهم که » این اثر چرا نوشته یا ترجمه شده و چه چیزی به دانش و فرهنگ کتاب‌خوانی ما می‌افزاید؟ «معیارهای من بر پایه همین پرسش شکل می‌گیرند.
نخستین معیار، اصالت و نوآوری است. در تألیف، به دنبال اثری هستم که صرفاً گردآوری و کنار هم چیدن مطالب موجود نباشد. باید معلوم باشد مؤلف مسئله‌ای را تشخیص داده، چارچوبی برای آن ساخته و تحلیل یا جمع‌بندی مستقلی ارائه کرده است. در ترجمه، اصالت یعنی انتخاب درست اثر: کتابی که برای جامعه علمی ما ضرورت دارد، تازه است و ترجمه فارسی مناسبی از آن وجود ندارد.
معیار دوم، دقت علمی و اعتبار منابع است. منابع معتبر و به‌روز، ارجاع‌دهی یکدست و دقیق، و استدلال‌هایی که بر پایه شواهد باشند نه ادعاهای بی‌پشتوانه، نشانه جدیت مؤلف است. در ترجمه، رعایت امانت‌داری و دقت در انتقال مفاهیم تخصصی همین جایگاه را دارد.
معیار سوم، کیفیت نگارش و ویرایش است. زبانی روان، دقیق و بدون ابهام، ساختار منسجم، فصل‌بندی منطقی و رعایت دستور خط فارسی از شاخص‌های اصلی‌اند. در ترجمه، متن باید فارسی بیندیشد و فارسی بنویسد و رد ساختار زبان مبدأ بر آن سنگینی نکند.
معیار چهارم، نیازسنجی و کاربردپذیری است. اثر باید برای مخاطب مشخصی، مثل دانشجو، پژوهشگر یا علاقه‌مند حرفه‌ای، مفید باشد و خلأیی را پر کند. اثری که مخاطبش را نمی‌شناسد معمولاً هم عمق ندارد و هم کاربرد.
معیار پنجم، کیفیت فنی و شکلی است: صفحه‌آرایی، کیفیت تصاویر و جداول، فهرست مطالب، نمایه، واژه‌نامه و طراحی جلد. این موارد تعیین‌کننده نهایی نیستند، اما تصویری از دقت و حرفه‌ای‌بودن اثر می‌دهند و گاه در رقابت میان دو اثر هم‌سطح، تفاوت ایجاد می‌کنند. در نهایت، رعایت اصول اخلاق نشر و حقوق مالکیت فکری شرط لازم است. اثری که مجوز ترجمه ندارد یا در آن سرقت علمی دیده شود، هرچقدر هم خوب باشد از چرخه رقابت خارج می‌شود «.
ارزیابی مثبت از کیفیت آثار و پیشرفت دانشجویان
این داور جشنواره درباره سطح علمی و کیفی آثار بررسی‌شده و مقایسه آن با دوره‌های گذشته گفت: »ارزیابی کلی من مثبت و امیدوارکننده است، اما بی‌نقص نیست. در مقایسه با دوره‌های گذشته، چند پیشرفت محسوس است. اول اینکه دسترسی دانشجویان به منابع علمی و پایگاه‌های بین‌المللی بهتر شده و همین موجب غنای بیشتر منابع در آثار تألیفی و انتخاب‌های هوشمندانه‌تر در ترجمه شده است. دوم، آشنایی با اصول ارجاع‌دهی و ساختار علمی بیشتر شده است. سوم، با اینکه جشنواره سابقه‌ای طولانی دارد، تجربه دوره‌های قبل به‌تدریج منتقل شده و دانشجویان تصویر روشن‌تری از انتظارات داوران دارند «.
مسئله‌مندی و انسجام؛ ویژگی‌های آثار شایسته انتخاب
هادی‌پور درباره ویژگی‌هایی که یک اثر دانشجویی را شایسته انتخاب به‌عنوان اثر برگزیده می‌کند، اظهار کرد: »اثری که شایسته انتخاب باشد، معمولاً چند ویژگی را هم‌زمان دارد.
1) مسئله‌مندی روشن، یعنی خواننده از همان صفحات ابتدایی می‌فهمد اثر به چه پرسش یا نیازی پاسخ می‌دهد (2 .حضور صدای مؤلف یا مترجم، یعنی در تألیف، تحلیل و دیدگاه مستقل و منسجم دیده می‌شود، و در ترجمه، مترجم بر موضوع تسلط دارد و تصمیم‌های آگاهانه‌ای در انتقال مفاهیم گرفته است ( 3 .انسجام درونی هم مهم است به ان صورت که فصل‌ها منطقاً به هم پیوند دارند و خواننده مسیر یادگیری یا استدلال را به‌روشنی دنبال می‌کند.
اثر برگزیده به نیاز واقعی پاسخ می‌دهد؛ جای خالی یک منبع درسی، حوزه‌ای کم‌کارشده یا موضوعی نوظهور را پر می‌کند. کیفیت اجرا در آن بالاست و خطاهای علمی، نگارشی و تایپی فاحش ندارد. و ماندگاری دارد؛ یعنی چند سال بعد هم می‌تواند منبع ارجاع باشد. آثاری که فقط به اقتضای یک مقطع نوشته شده‌اند کمتر چنین ظرفیتی دارند « .
افزایش توجه دانشجویان به موضوعات روز و آثار میان‌رشته‌ای
این داور با اشاره به تغییر علایق و دغدغه‌های علمی نسل جدید دانشجویان بیان کرد:»بله، تغییر علایق نسل جدید دانشجویان در آثار دیده می‌شود. نخستین نشانه، افزایش آثار میان‌رشته‌ای است. از نظر موضوعی، حضور مباحثی مانند هوش مصنوعی و تحول دیجیتال، سواد رسانه‌ای و اطلاعاتی، کارآفرینی و کسب‌وکارهای نوین، پایداری و تغییرات اقلیمی، سلامت روان و مسائل اجتماعی نسل جوان پررنگ‌تر شده است. این نشان می‌دهد دانشجویان بیش از گذشته به مسائل روز و چالش‌های پیش‌روی جامعه فکر می‌کنند.
از نظر رویکرد هم کاربردمحوری بیشتر شده است. دانشجویان می‌خواهند آنچه می‌نویسند یا ترجمه می‌کنند به‌کار گرفته شود. زبان نیز ساده‌تر و مخاطب‌محورتر شده و کمتر به نثر دشوار و پرتکلف گرایش دارد. به نظر من این روند در مجموع مثبت است، به شرط اینکه سادگی به قیمت سطحی‌شدن مطلب تمام نشود« .
ضرورت تقویت روش‌شناسی، ویرایش و توجه به نیاز مخاطب
هادی‌پور درباره نقاط قوت و کاستی‌های رایج در آثار دانشجویی و راهکارهای ارتقای کیفیت آن‌ها گفت:»به نظر من مهمترین نقاط قوت شامل انگیزه و پویایی، تازگی نگاه، توجه به موضوعات روز، جسارت در ورود به حوزه‌های جدید، تلاش برای پر کردن خلأهای موجود و گاه خلاقیت در شیوه ارائه مطالب می‌باشد. همچنین کاستی‌های رایج نیز شامل ضعف در روش‌شناسی و ساختار استدلالی، و اتکای زیاد به نقل‌قول و گردآوری؛ استفاده از منابع قدیمی یا دست‌دوم و ارجاع‌دهی ناقص یا ناهماهنگ؛ کم‌دقتی در ویرایش و وجود اشکالات نگارشی، تایپی و ساختاری؛ در ترجمه، ناهماهنگی در برابرنهادها، ترجمه تحت‌اللفظی و نبود فهرست واژگان؛ نبود نمایه، واژه‌نامه، چکیده فصل‌ها، تمرین یا ابزارهای کمک‌آموزشی؛ انتخاب موضوعات پرتکرار بدون نیازسنجی هستند.
توصیه من این است که پیش از ارسال اثر، داوری درونی یا هم‌سال انجام شود و استاد راهنما یا متخصص موضوعی آن را بخواند. ویراستار حرفه‌ای در فرایند حضور داشته باشد، زیرا ویرایش را نمی‌توان به‌عنوان کاری حاشیه‌ای دید. دانشجو پیش از شروع، نیازسنجی و مرور پیشینه کند، یعنی ببیند چه کتاب‌هایی در این حوزه وجود دارد. در ترجمه، وضعیت حقوقی اثر و مجوز از ابتدا روشن شود و فهرست اصطلاحات تخصصی تهیه شود. همچنین مطالعه آثار برگزیده دوره‌های قبل، بهترین راه آشنایی با معیارهای کیفی است. و نکته آخر اینکه صبر و زمان‌گذاری لازم اس، اثر خوب معمولاً حاصل چند دور بازنگری است« .
نقش تعیین‌کننده دانشگاه‌ها و استادان راهنما در حمایت از دانشجویان
این داور درباره نقش دانشگاه‌ها و استادان راهنما در هدایت دانشجویان به سمت تألیف و ترجمه آثار باکیفیت و فراهم‌کردن زمینه انتشار آن‌ها اظهار کرد:»به نظرم نقش دانشگاه و استاد راهنما در این حوزه تعیین‌کننده است و هنوز به‌طور کامل ایفا نمی‌شود.
استاد راهنما در سه مرحله می‌تواند اثرگذار باشد. در مرحله انتخاب موضوع، دانشجو را به موضوعی با ضرورت علمی و ظرفیت تألیف یا ترجمه هدایت کند و از انتخاب‌های سطحی یا تکراری بازدارد. در مرحله تألیف یا ترجمه، نظارت علمی، بازخورد منظم و آموزش مهارت‌های نگارش و ارجاع‌دهی را بر عهده بگیرد. و در مرحله انتشار، دانشجو را با ناشران معتبر آشنا کند، در اخذ مجوزها کمک کند و برای معرفی اثر از اعتبار علمی خود مایه بگذارد.
دانشگاه‌ها نیز می‌توانند از طریق سازوکارهای نهادی نقش‌آفرینی کنند: حمایت مالی و تشویقی از دانشجویان مؤلف و مترجم؛ در نظر گرفتن امتیاز برای این آثار در ارزیابی‌های آموزشی و پژوهشی؛ برگزاری کارگاه‌های نگارش علمی، ترجمه و ویرایش؛ ایجاد ارتباط ساختارمند با ناشران و مراکز نشر دانشگاهی؛ و معرفی و بزرگداشت آثار برگزیده در سطح دانشگاه. که خوشبختانه سازمان ترویج مطالعه و نشر جهاددانشگاهی به خوبی این خلا را دیده و در حال حاضر با برگزاری جشنواره های کتاب سال دانشجویی، به دانشجویان سراسر کشور خدمت می‌کند« .
جشنواره کتاب سال دانشجویی؛ فرصتی برای دیده‌شدن آثار و تقویت انگیزه تألیف
هادی‌پور در تشریح نقش جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی در تقویت جریان تألیف و ترجمه و ارتقای تولیدات علمی و فرهنگی دانشجویان بیان کرد:»جشنواره کتاب سال دانشجویی چند کارکرد اساسی دارد.اولین نقش می‌تواند کارکرد انگیزشی باشد. دانشجو می‌داند اثرش در معرض داوری و دیده‌شدن قرار می‌گیرد؛ همین موضوع جدیت و دقت او را بالا می‌برد. از سوی دیگر، معیارها و بازخوردهای جشنواره عملاً به راهنمای کیفی برای دانشجویان و دانشگاه‌ها تبدیل می‌شود. در این جشنواره‌ها، دانشجویان با یکدیگر، با استادان و با ناشران آشنا می‌شوند و آثار برگزیده فرصت معرفی به جامعه علمی و فرهنگی گسترده‌تر را پیدا می‌کنند. از بعد فرهنگی نیز جشنواره پیام می‌دهد که تألیف و ترجمه فعالیتی جانبی نیست و می‌تواند مسیر حرفه‌ای و علمی دانشجو را شکل دهد. برای بسیاری از دانشجویان، این جشنواره نخستین تجربه جدی ارزیابی بیرونی از کارشان است. همین تجربه، چه با برگزیده‌شدن و چه با دریافت نقد، می‌تواند نقطه آغاز مسیر پژوهشی و نویسندگی آنان باشد. جشنواره همچنین با تقدیر از آثار برجسته، الگوهایی را در معرض دید دانشجویان قرار می‌دهد که می‌توانند راهنمای کار آنان باشند« .
پیشنهادهایی برای افزایش مشارکت و ارتقای اعتبار جشنواره
این داور در پایان، با اشاره به برگزاری سی‌وسومین دوره جشنواره ملی کتاب سال دانشجویی، پیشنهادهای خود را برای بهبود روند برگزاری دوره‌های آینده مطرح کرد: »با توجه به برگزاری سی‌وسومین دوره، که نشانه پایداری و پیشینه ارزشمند این رویداد است، به نظرم زمان مناسبی برای بازنگری و ارتقاست. پیشنهادهایم را در سه محور بیان می‌کنم« .
افزایش مشارکت دانشجویان
-اطلاع‌رسانی گسترده‌تر و زودتر، به‌ویژه از طریق شبکه‌های اجتماعی، کانال‌های دانشگاهی، انجمن‌های علمی و معاونت‌های فرهنگی.
- همکاری رسمی‌تر با دانشگاه‌ها برای معرفی جشنواره و حمایت از شرکت‌کنندگان.
- ساده‌سازی فرایند ثبت‌نام و ارسال آثار و ایجاد سامانه‌ای کاربرپسند.
- برگزاری وبینارها و کارگاه‌های آموزشی پیش از فراخوان، درباره معیارهای داوری، مجوز ترجمه و آماده‌سازی اثر.
ارتقای فرایند داوری
- شفاف‌سازی معیارها و انتشار فرم‌های ارزیابی، تا هم شرکت‌کنندگان بدانند با چه ملاکی سنجیده می‌شوند و هم داوران هماهنگ‌تر عمل کنند.
- برگزاری جلسات هماهنگی و کالیبراسیون میان داوران پیش از شروع داوری.
- ارائه بازخورد مکتوب و سازنده به همه شرکت‌کنندگان، حتی غیربرگزیدگان، تا جشنواره از رقابت صرف به فرصت یادگیری تبدیل شود؛
- بهره‌گیری از ابزارهای بررسی شباهت و سرقت علمی در مرحله غربالگری.
تقویت جایگاه و اعتبار جشنواره
- حمایت عملی از آثار برگزیده، شامل کمک به چاپ، توزیع، حضور در نمایشگاه‌های کتاب و ارتباط با ناشران.
- راه‌اندازی پایگاه یا نشریه‌ای برای معرفی مستمر آثار برگزیده در طول سال، نه فقط هنگام برگزاری مراسم.